Leiderschap Auditen Voorbij de Cijfers

Angst in Organisaties: Leiderschap Begrijpen Voorbij KPI’s en Cijfers

“Management by numerical goal is an attempt to manage without knowledge of what to do, and in fact is usually management by fear.”
— W. Edwards Deming

De KPI-cultuur als schijnzekerheid

De moderne werkplek wordt gedomineerd door cijfers. Dashboards, KPI’s en targets vormen het primaire stuurinstrument van veel organisaties. Alles lijkt meetbaar. Alles lijkt beheersbaar.

En toch blijft één dimensie structureel onderbelicht: hoe het systeem aanvoelt voor de mensen die erin werken.

Wanneer leiderschap wordt gereduceerd tot cijfers, ontstaat er geen helderheid maar schijnzekerheid. Cijfers bieden houvast in complexe situaties, maar vervangen vaak het werkelijke begrip van wat er in het systeem gebeurt.

De emotionele kwaliteit van een organisatie laat zich niet vangen in dashboards — maar bepaalt wel hoe effectief mensen functioneren.

Management by numbers is vaak management by fear

W. Edwards Deming wees hier decennia geleden al op. In zijn analyse van kwaliteitsmanagement kwam het overgrote deel van problemen niet voort uit individuen, maar uit het systeem waarin zij opereren.

Toch reageren veel organisaties op onzekerheid met meer controle. Meer metingen. Meer targets.

Angst wordt zelden uitgesproken. Ze uit zich subtiel:

• vergaderingen waarin weinig wordt gezegd

• fouten die niet worden gedeeld

• doelen die worden verdedigd terwijl hun betekenis vervaagt

Wat ooit samenwerking was, verschuift ongemerkt naar gehoorzaamheid. Niet omdat mensen dat willen, maar omdat het systeem dat gedrag beloont.

Angst als systeemsignaal

Angst is geen persoonlijke zwakte. Ze bestaat op elk niveau van de organisatie — van stagiair tot bestuurder.

Leiders ervaren haar vaak als eersten: druk om te presteren, verantwoordelijkheid voor onzekere uitkomsten, de verwachting om controle uit te stralen.

Wanneer die spanning niet wordt erkend, vertaalt zij zich in defensief leiderschap. Doelen vervangen het gesprek. Controle verdringt nieuwsgierigheid. Meten komt in de plaats van begrijpen.

Wat Deming “management by fear” noemde, herkennen we vandaag als management by numbers: cijfers die onzekerheid maskeren in plaats van inzicht vergroten.

Psychologische veiligheid als kwaliteitsvraagstuk

Wanneer we Demings kwaliteitsdenken doortrekken naar de emotionele laag van organisaties, verandert het perspectief.

Angst wordt dan geen individueel probleem, maar een systeemindicator. Ze wijst op:

• ontbrekende psychologische veiligheid

• gebrekkige dialoog

• prestaties die los zijn geraakt van betekenis

De kernvraag verschuift van “Wie faalt?” naar:

• Wat in dit systeem maakt open spreken moeilijk?

• Waar stokt feedback?

• Waarom krijgen cijfers meer gewicht dan gesprekken?

Dit zijn geen zachte vragen. Het zijn kwaliteitsvragen.

Leiderschap voorbij beheersing

Een hardnekkige mythe is dat leiders geen angst mogen tonen. Maar angst ontkennen betekent niet dat zij verdwijnt — het betekent dat zij ondergronds verderwerkt.

Controle kan angst niet wegnemen. Begrip wel.

Echt leiderschap vraagt het vermogen om te erkennen wat nog niet duidelijk is. Niet als zwakte, maar als basis voor vertrouwen. Wanneer leiders kiezen voor begrijpen in plaats van beheersen, verandert de dynamiek van het systeem.

Het systeem wordt lerend in plaats van defensief.

Drive out fear: een strategisch principe

Deming formuleerde het helder:

“Drive out fear, so that everyone may work effectively for the company.”

Dit is geen managementtechniek. Het is een strategisch principe.

Organisaties die angst reduceren verbeteren niet alleen prestaties. Ze herstellen de voorwaarden waaronder mensen met aandacht, verantwoordelijkheid en vertrouwen kunnen werken.

En juist daar ontstaat duurzame efficiëntie.